Noord-Europa, een half miljoen jaar geleden. Gehard door elkaar afwisselende warme perioden en ijstijden beweegt de Neanderthaler over het continent. Het imago van Neanderthalers is niet zo positief. Ze zouden dom en wild zijn. Maar eigenlijk is dat raar, want van alle wezens op deze aardbol lijken zij het meest op ons. Wil Roebroeks verduidelijkt: ‘Neanderthalers hadden zwaardere lijven dan wij. Als je hun hersenvolume afzet tegen hun lichaamsgewicht, was hun brein in verhouding net zo groot. Omdat het energie kost om grote hersenen te hebben, gebruikten ze ze zeker. Hersenen zijn ‘duur’ weefsel. Ze moeten je voordeel opleveren, anders raak je ze kwijt! De evolutie houdt je om die reden als het ware zo stom mogelijk. Je hebt nét genoeg hersens om je te handhaven.’

‘De evolutie houdt je als het ware zo stom mogelijk.’

Seizoensmazzeltje
De grote lijven van de Neanderthalers hadden in verhouding korte onderbenen. Hun lichamen verbruikten daarom veel energie als ze zich verplaatsten, maar ook om zichzelf warm te houden. Ze trokken snel rond, in gebieden met een doorsnede van minstens 120 kilometer. Met simpele houten werpsperen joegen ze op rendieren, runderen, paarden en neushoorns. Dat was hun hoofdvoedsel, blijkt uit studie van hun voedselafval en uit chemische analyse van hun botten. Voor een vogel of een visje hoefde je ze ‘s nachts niet wakker te maken. Heel af en toe worden op vindplaatsen wel verbrande pitten van vruchten gevonden maar dat was meer een tussendoortje, een seizoensmazzeltje.

Neanderthalers hielden het al die tijd bij de hen vertrouwde werktuigen: simpele houten speren met soms een punt van steen. Innovatie was hen vreemd. Van Neanderthalers is geen enkele rest van een hutje, nog niet een simpele vorm van onderdak gevonden. Het is daarom niet bekend hoe ze beschutting zochten.

Relikwieën
Het is lastig om Neanderthalerresten te dateren. Slechts van enkele tientallen individuen zijn overblijfselen gevonden. Roebroeks: ‘Conservatoren geven die echt niet uit handen met de boodschap: ‘Breek er een stukje af, of boor er een gat in om te onderzoeken wanneer en hoe de Neanderthaler leefde. Ze worden vaak als relikwieën behandeld.’

‘De gegevens ontbreken om verhaaltjes te kunnen construeren.’

Taakverdeling
Aan hun skeletten is af te leiden dat mannen en vrouwen verschillende taken hadden. Mannen gebruikten hun armen anders. Dat roept vragen op. Hoe zag de taakverdeling eruit? Zorgden ze voor elkaar? Roebroeks: ‘Van vrouwen van de latere moderne mens weten we dat ze over het algemeen risicovermijdend gedrag vertonen terwijl mannen meer geneigd zijn tot risicovolle ondernemingen, zoals jacht op grote zoogdieren. Je kunt je daarom voorstellen dat het ook bij Neanderthalers mannenwerk was om die enorme bizon op te jagen en te laten omvallen. Het echte werk begon pas daarna, als die duizend kilo vlees klaarlag om verwerkt te worden. Zo’n grote klus deden Neanderthalermannen en -vrouwen waarschijnlijk samen.’ Toch waarschuwt Roebroeks: ‘Je moet uitkijken met dit soort speculaties. Vaak is je cultureel-bepaalde gut-feeling aan het woord, en die zegt vooral bij welke verklaring je je prettig voelt, niet meer. Als je het heden op het verleden projecteert, dan is er natuurlijk nooit iets veranderd.’

Vissen en hazen
Terwijl de Neanderthaler al in Europa rondloopt, ontstaat in Afrika ondertussen de moderne mens. Na een flinke omzwerving, mogelijk via Azië, komt deze mens in het gebied van de Neanderthaler terecht. De mens verschilt vooral van de Neanderthaler door zijn gedrag. De moderne mens kan op veel verschillende manieren leven. Kunst verschijnt, het dieet wordt veelzijdiger en breder. Ze eten ook kleinere dieren. Vissen en hazen vangen betekent een aanpassing van jachttechnieken. Netten knopen, strikken plaatsen. De mens toont zich veel innovatiever met hetzelfde hersenvolume.

Of mens en Neanderthaler elkaar daadwerkelijk tegenkwamen, is niet bekend. De kans bestaat wel degelijk. Uit koolstofdatering van hun botten blijkt dat de laatste Neanderthalers tot minstens 38 duizend jaar geleden rondwandelden. Moderne mensen verschijnen op zijn laatst vanaf 35 duizend jaar geleden op het Europees toneel. We kennen nog maar weinig fossielen uit die tijd, en de verwachting is dat dat gat door toekomstig onderzoek ingevuld gaat worden.

Concurrent mens
Het enige dat er in die tussenliggende periode van drieduizend jaar gebeurt is het verschijnen van de mens in Europa. De Neanderthaler verdween in dit korte tijdsbestek. Sterk en taai als ze waren, overleefden ze honderdduizenden jaren van warme tijden en ijstijden. Met simpele werktuigen die niet veranderden jaagden ze op grote zoogdieren, gingen ze voor het beste voedsel. Als de concurrent “moderne mens” het continent betreedt, legt de Neanderthaler het af. De moderne mens krijgt iets meer nakomelingen, heeft een iets kleinere energiebehoefte en is niet afhankelijk van één soort voedsel. De mens betekende waarschijnlijk exit voor neef Neanderthaler.

Soap opera
Het tijdgat van drieduizend jaar nodigt sommigen uit tot eindeloos speculeren. Was het echt de laatste Neanderthaler wiens botten zijn gedateerd? En was het echt de eerste moderne mens die in Roemenië werd gevonden? Sommige onderzoekers kunnen er wat van. Ze sturen soap opera-achtige scenario’s de wereld in. Waren ze stommer dan wij? Deden mens en Neanderthaler het met elkaar? Of voerden ze oorlog? Roebroeks: ‘Dat valt niet te zeggen. De chronologische gegevens ontbreken om dit soort fijnschalige verhaaltjes te kunnen construeren. We hebben alleen maar de daadwerkelijke verschillen tussen A en B en dat gat van maximaal drieduizend jaar.’

‘Genetisch zijn we ingesteld op een leven dat lijkt op de hele dag bewegen in de sportschool.’

IJstijd sportschool
Onze genen zijn aangepast aan de omstandigheden van enkele tienduizenden jaren geleden. Helaas veranderden onze genen niet zo snel als onze culturele omgeving in de laatste tienduizend jaar. Roebroeks: ‘Genetisch zijn we ingesteld op een leven dat lijkt op de hele dag bewegen in de sportschool. Het verschil tussen ons ijstijd-genoom en onze huidige eet- en leefgewoonten leidt tot welvaartsziektes zoals suikerziekte en hart- en vaatziekten. Kennis van het dieet van de vroege moderne mens is belangrijk voor evolutionaire geneeskunde. Als we weten wat onze voorouders aten kunnen we onze voeding wellicht beter aanpassen aan de behoeften van onze genen.’ Een toepassing van archeologisch onderzoek uit onverwachte hoek.

Roebroeks kreeg in 2007 voor zijn originele observaties over vroege mensachtigen en de ontwikkeling van de menselijke samenleving de Spinozapremie. Een deel daarvan gebruikt hij om eerder wegbezuinigde expertise terug te halen. ‘Er is in Nederland veel know how naar de knoppen geholpen, dus daar probeer ik van te redden wat er nog te redden valt.’

De laatste gemeenschappelijke voorouders van mensen en chimpansees leefden ongeveer zes miljoen jaar geleden in Afrika. Die voorouders zijn rond die tijd gescheiden wegen gegaan. Die wegen leidden tot twee afzonderlijk evoluerende groepen. Mens en chimpansee zijn twee nu nog bestaande afstammelingen ervan. Met de chimpansee delen we 98 procent van het DNA maar hij is dus niet onze voorouder. Op de huidige aarde loopt geen schakel rond tussen mens en mensaap. Onderzoekers moeten zich behelpen met fossiele resten. Het fossielenbestand om zo’n afstammingslijn mee te maken is verre van compleet. Bovendien kan de vondst van een nieuw fossiel weer alles op zijn kop zetten.

Volgens de gangbare theorie verspreidde de vroege mensachtige zich vanaf 1.8 miljoen jaar geleden vanuit Afrika via Azië naar de rest van de wereld. Roebroeks en zijn collega Robin Dennell denken dat deze mensachtige mogelijk veel eerder uit Afrika vertrok en vanuit Azië opnieuw Afrika binnenging. Dat baseren ze onder andere op vondsten van stenen werktuigen in Pakistan die waarschijnlijk ouder zijn dan twee miljoen jaar. Die passen op geen enkele manier in de gangbare “Out of Africa” theorie. Ook in Georgië en China worden de afgelopen tien jaren vondsten gedaan die de theorie van Roebroeks en Dennell ondersteunen.

Uit: ‘Experiment NL, Wetenschap in Nederland’ Hoofdstuk 1: Brein en gedrag. NWO 2008, uitgeverij Quest.

(c) Gerda Bosman 2008

Begin 2007 werd ik attent gemaakt op een stuk van historicus en Afrika-deskundige Ineke van Kessel in het Historisch Nieuwsblad.
Driehonderd jaar Nederlands-Ghanese handelsbetrekkingen – De macht van de Hollanders strekte niet verder dan het bereik van hun kanonskogels. In dit stuk beschrijft Van Kessel onder meer hoe het hoofd van de Afrikaanse koning Baidu Bonsu in het Anatomisch Museum Leiden terechtkwam.

Ook het Tropenmuseum zit in haar maag met menselijke resten in het depot.
Physical Anthropology Reconsidered – Human Remains at the Tropenmuseum, Koninklijk instituut voor de Tropen, 3 maart 2007.

Daarom maakte ik voor Koninginnedag 2007 met Pieter van der Wielen en Jasmijn Snoijink voor Hoe?Zo! Radio een programma over het hoofd van Baidu Bonsu. Het Anatomisch museum werd uitgenodigd commentaar te geven maar wilde dat niet. (Zie post 1 mei 2007, ‘Sterk water‘)

Beluister het programma (mp3): ‘Koningshoofd op sterk water‘

Op 28 oktober forceerde Arthur Japin het onderwerp de media in door bij Pauw en Witteman te pleiten voor teruggave van het hoofd. Enkele dagen daarvoor, tijdens het staatsbanket dat koningin Beatrix voor de Ghanese president John Kufuor organiseerde, informeerde Japin beide staatshoofden over dit merkwaardige museumobject. Bekijk het fragment

Een reactie van Bonsu-deskundge Ineke van Kessel op deze gang van zaken is te horen in de uitzending van Hoe?Zo! Radio op 29 oktober 2008. “Erg opgeklopt. Als dit niet was opgerakeld had niemand het hoofd gemist. Ben zelf in de regio geweest waar Bonsoe de scepter zwaaide. Toen ik daar de inwoners vroeg wat ze er van vonden dat het hoofd zich in Leiden bevindt, keken ze me blanco aan: Hoofd? Welk hoofd? Bonsu kennen ze nauwelijks. Als het hoofd zich niet in Leiden had bevonden, was Bonsu misschien allang vergeten.” Beluister dit interview met Van Kessel.

Naar aanleiding van de politieke correctheid van de reacties en het gebrek aan kennis van de achtergronden, schreven Alette Vonk en Gerda Bosman het stuk voor Forum in de Volkskrant ‘Pas op met Koningskop op sterk water‘.

Ook Jan Blokker heeft er een mening over: ‘De kerstboodschap van mevrouw Ploumen‘(23-12-2008)

Ook de hoofdredactie van de NRC Next schrijft erover in haar commentaar van 30-12-2008: ‘Koning Bonsu’s hoofd.’

Verdere nieuwsfeiten en achtergronden komen in dit dossier te staan. U kunt zich abonneren op de RSS feed via deze link: http://gaigien.nl/feed/rss/

The story of a beheaded Ghanaian king of the nineteenth century soaked in formaldehyde in a medical laboratory at the University of Leiden, naturally, set my teeth on edge (see “Ghana Wants Dutch to Return Chief’s Head” Ghanaweb.com 10/30/08). The story also filled me with deep anger, until I read further down that the decapitated king, by the name of Nana Badu Bonsu II, had been killed by a Dutch general, because Nana Badu Bonsu had committed the quite unpardonable crime of executing two Dutch emissaries, whose heads the Ghanaian king had hung in his palace as a trophy. Lees verder

In het depot van het Anatomisch Museum van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) dobbert sinds 1838 in een glazen pot een mensenhoofd.

Het is van Badu Bonsu II, de negentiende-eeuwse vorst van een Afrikaans land dat nu Ghana heet. De huidige Ghanese president wist van niks. Maar toen het hem werd ingefluisterd door een Nederlander die toevallig weet had van dat hoofd, droeg hij zijn ambassadeur op om teruggave te eisen. Want, zo klonk het vroom, het lichaam van Badu Bonsu komt zonder hoofd niet tot rust en zoiets levert diens stam een stigma op. Lees verder

Moet Leiden het hoofd van negentiende-eeuwse Ghanese koning Badu Bonsu II teruggeven aan Ghana? Het staat nu nog op sterk water in het Anatomisch Museum van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), en weliswaar weet niemand hoe het daar terecht is gekomen, maar zeker schijnt te zijn dat de koning in 1838 door z’n eigen volk is afgezet, en vervolgens uitgeleverd aan Nederlanders (altijd bereid om een klusje op te knappen) die er korte metten mee maakten: kop d’r af. Dan is Leiden niet ver meer. Lees verder

Schrijver Arthur Japin wil een oud koningshoofd naar huis brengen. Blijkbaar ontgaat hem een actuele kwestie rond een recent onthoofde koning in Ghana. De Ghanezen zijn not amused als het op losse koningshoofden aankomt.

Al honderdtachtig jaar staat een koningshoofd uit Ghana op sterk water in de krochten van het Anatomisch Museum in Leiden. Angstvallig weggeborgen, zonder dat het museum zocht naar een betere rustplaats. Nu is Japin er vandoor gegaan met dit lijk uit onze nationale museumkast. Tijdens het staatsbanket dat koningin Beatrix voor de Ghanese president John Kufuor organiseerde, informeerde Japin beide staatshoofden over dit merkwaardige museumobject. Ook haalde hij de pers erbij en pleitte vorige week dinsdag bij Pauw en Witteman voor teruggave van het hoofd aan Ghana.

Wie was die koning? In de woorden van Japin was hij “gewoon een mens met een ringbaardje” waar hij tegen mompelde: “je bent nog niet vergeten” en bij wie hij een “diepe behoefte” voelde om “hem thuis te brengen”. Maar hoe ziet dat ‘thuis’ er na honderdtachtig jaar eigenlijk uit?

Koning Baidu Bonsu II heerste destijds over Ahanta, een klein koninkrijkje in Goudkust, het huidige Ghana. Historica en Afrikadeskundige Ineke van Kessel publiceerde in 2001 een reconstructie van de gebeurtenissen die eindigden met het hoofd van Bonsu achter glas op transport naar Leiden.

Vanuit Fort Elmina dreven de Nederlanders handel met diverse volken in de omgeving. Baidu Bonsu II legde beslag op een lading kruit uit Amsterdam die aan het naburig koninkrijk Wassa werd geleverd. Hij vond het niet prettig dat zijn vijanden van wapens werden voorzien. Waarnemend gouverneur Tonneboeyer zond twee afgezanten. Zij kwamen bij een schietpartij om. Tonneboeyer liet het er niet bij zitten. Hij ging met een te klein leger op pad en liep in een hinderlaag waarbij 45 man sneuvelden, onder wie Tonneboeyer zelf.

Nederland stuurde een strafexpeditie die samen met Elminese troepen uitrukte. Toch kwam het niet tot vechten. Bonsu, die door zijn wreedheden weinig populair was bij zijn volk, werd door zijn eigen onderdanen uitgeleverd, vastgebonden aan een stok, “zoals men een varken naar de markt brengt”. Een krijgsraad veroordeelde hem ter dood en op 27 juli 1838 werd koning Bonsu opgehangen. De legerarts sneed het hoofd van de vorst af, “dat in het belang van de wetenschap op sterk water werd gezet, opdat ook anderen er kennis van kunnen nemen”.

Het afhakken van hoofden van overwonnen vijanden was en is niet ongebruikelijk in Afrika. Ook schedels van westerlingen belandden na afloop van de strijd bungelend aan een oorlogsdrum. Het hoofd van Bonsu eindigde niet aan een trommel maar in de collectie van een anatomisch museum.
Het staatsbanket met Arthur Japin heeft nu het moment bepaald waarop Bonsu’s hoofd onder de aandacht wordt gebracht. Had hij het daarbij gelaten dan had het in Ghana op een rustige manier zijn beloop kunnen krijgen. Maar Japin koos ervoor om het in de media te brengen. Dat had wel eleganter gekund, rekening houdend met de actualiteit in Ghana.

In het noorden van Ghana twisten twee clans van één volk, de Dagomba, al generaties lang over de troonopvolging. De clans zijn ook politiek verdeeld tussen de twee grootste politieke partijen van Ghana. Nadat landelijk het presidentschap van de ene partij op de andere overgegaan was, probeerde in 2002 één van de Dagomba clans met geweld de troon te claimen. Hierbij werd de koning van zijn hoofd beroofd, koning Yakubu Andani II. Militair ingrijpen en langdurig instellen van de avondklok bracht de gemoederen een beetje tot bedaren.

Het duurde vier jaar voordat de vredesonderhandelaars de clan van koning Andani zover kregen het lichaam van hun koning hoofdloos te begraven. De moordenaars zijn nooit opgepakt en er is nog steeds geen nieuwe koning. De vredesonderhandelingen zijn nog gaande en de spanningen lopen nog altijd hoog op in de regio. Over twee maanden staan opnieuw presidentsverkiezingen voor de deur. Zou de timing van Japin de onderhandelaars van pas komen?

Het hoofd van Andani wordt gezocht maar is nog steeds niet teruggevonden. Het hoofd van Bonsu is gevonden maar nooit ‘zoek’ geweest. Navraag door Van Kessel in de streek waar Bonsu ooit heerste, leverde nauwelijks herkenning op. De vraag is dus of je het hoofd thuis kunt brengen. Of er überhaupt wel een thuis is. Het is een relict van een gezamenlijke geschiedenis van Nederland en Ghana. Laat de mensen die daar een rol in spelen de ruimte, en laat Japin er een lekker dik boek over schrijven. In navolging van het boek van Frank Westerman over een soortgelijk onderwerp, ‘El negro en ik,’ bedachten wij al een passende titel voor Japins nieuwe boek: ‘Ik en de neger’.