Maar het staat er echt. Dat heb ik van een betrouwbare bron mogen horen. In het Historisch Nieuwsblad stond in 2001 een artikel van historica en Afrikadeskundige Ineke van Kessel. Aan het eind staat een kort kadertekstje over de verwerving van het hoofd voor de collectie. In het artikel is onder meer te lezen wat er op de preparaatpot staat: -Hoofd van Bonsoe, Koning van Hanta-.

Afgelopen maandag belde ik ze opnieuw. Graag zou ik iemand van het museum betrekken in de discussie die het Amsterdamse Tropenmuseum in maart ook al aanzwengelde: wat doe je met menselijke resten in museale collecties. De manier waarop nu omgegaan wordt met menselijke preparaten is heel anders dan toen het museum startte met het opbouwen van haar collectie. Hoe ga je om met verschuivende opvattingen?

Wat zou het museum doen als het achterachternichtje van koning Bonsu op de stoep zou staan en het hoofd van haar voorouder zou opeisen? “Het museum geeft nooit preparaten terug omdat alle schenkingen vrijwillig zijn gedaan,” zegt de voorlichter. “Maar dat was bij die koning bepaald niet het geval,” riposteer ik nog wat, tegelijk beseffend dat sputteren geen zin heeft:

De oude koning stierf op 27 juli 1838 door ophanging. Een legerarts sneed zijn hoofd af ‘dat in het belang van de wetenschap op sterk water werd gezet, opdat ook anderen er kennis van kunnen nemen’. Van Kessel schreef dat het Anatomisch Museum in Leiden tegenwoordig enigszins verlegen is met deze aanwinst: ‘Bezoek is niet welkom.’

In de HoeZo radiouitzending van Koninginnedag jl. vertelt Ineke van Kessel uitgebreid over de geschiedenis achter dit opmerkelijke museumstuk. In het gesprek met Pieter van der Wielen vertellen Van Kessel en Susan Legêne, hoofd museale zaken van het Tropenmuseum, nog meer verhalen over andere individuen wier botten en schedels in musea belandden. En over de vraag hoe je om moet gaan met -al dan niet anonieme- menselijke resten afkomstig uit verschillende culturen in museumcollecties.

-Koningshoofd op sterk water, HoeZo 30 april 2007
-Driehonderd jaar Nederlands-Ghanese handelsbetrekkingen – De macht van de Hollanders strekte niet verder dan het bereik van hun kanonskogels, Historisch Nieuwsblad oktober – 2001
-Physical Anthropology Reconsidered – Human Remains at the Tropenmuseum, Koninklijk instituut voor de Tropen, 3 maart 2007
-Website Anatomisch Museum Leiden

De groep staat een beetje rusteloos voor het Kunstcentrum aan de Haagweg. Ze hebben de stoep van de oude school uitgezocht als verzamelplaats. Op de vraag of ze iets spannends gaan ondernemen antwoordt een van de krakers: “Ja,” en na enige aarzeling voegt hij toe: “We gaan een heel groot pand kraken, niet ver hier vandaan. Je kunt meelopen als je wilt.” Na klein poosje wachten beweegt de groep zich een eind verderop de Haagweg en steekt over.

Ruben wil niet opgepakt worden en geeft daarom zijn achternaam niet prijs. Hij bereidde de kraak voor en weet precies hoe hij binnen moet komen. De lange jongen loopt om het pand heen en opent de grote deuren van binnenuit. Snel glipt de groep de kerk in en barricadeert de deur aan de binnenkant met een dikke balk. Een paar man blijft op de stoep achter, een van hen belt de politie. Bart van der Steen, Leids SP-lid, legt uit waarom hij aan deze actie meedoet: “Vluchtelingen die in hun tweede procedure zitten hebben nergens meer recht op. Niet op onderdak, niet op een inkomen. Het huidige vluchtelingenbeleid ontneemt die mensen de meest elementaire levensbehoeften. Ik begrijp dat niet. Families met kinderen worden op straat gezet. Vandaar dit burgerinitiatief. In de gemeenteraad wordt wel over dit probleem gediscussieerd maar in de werkelijkheid gebeurt er niet veel. We willen hiermee een daad stellen.”

Het blijft niet onopgemerkt in de buurt. Een brief van de krakers informeert de buurt en zorgt voor het eerste contact. Een buurvrouw is nogal sceptisch over het plan een aantal families in de kerk te laten huisvesten. “Er is geen wc, geen elektriciteit, je helpt daar mensen niet mee hoor!” Ruben weerspreekt dit. Er is een toilet, stromend water en elektriciteit.

‘s Avonds is de sfeer in de kerk erg bedaard. Aan een tweetal tafels spelen twee mensen een bordspel en zit iemand achter een laptop. Op het podium achterin de kerk zit een groepje gemoedelijk te kletsen. Een aanwezigheidsrooster hangt aan de muur. De krakers zullen de komende dagen bij toerbeurt de kerk bezetten. Optimistisch zegt Ruben: “Een aannemer heeft al aangeboden een paar kamers en een douche belangeloos in de ruimte te plaatsen. Als het meezit kunnen er misschien eind deze week al de eerste mensen de kerk betrekken.”

Hoewel een paar buurtbewoners terughoudend reageren op de huisvestingsplannen van de krakers is er niet echt sprake van negatieve reacties. Over de bestemming van de Leonarduskerk wordt in de gemeente al een poosje gesproken. De gemeente heeft er een dagopvang voor zo’n tachtig verslaafde daklozen gepland.

Geplaatst in Leids Nieuwsblad 27 september 2005

Leiden – Vier Leidse straten staan op de ‘Zwarte Lijst’ van 200 smerigste straten van Nederland. Deze lijst werd opgesteld door Milieudefensie die aan de hand van gemeentelijke rapportages over luchtkwaliteit de normoverschrijdingen in Nederland op een rij zette. Het Leids Nieuwsblad peilde de stemming in de vuilste straten van de stad: Willem de Zwijgerlaan, Plesmanlaan, Hoge Rijndijk en de Morsweg.

“In de veertien jaar dat ik hier woon zie ik wel steeds meer zwerfvuil en als ik de ramen zeem komt er van die zwarte troep vanaf,” zegt Patricia Houtzager die drie hoog op de Albertine Agnesstraat, een zijstraat van de Willem de Zwijgerlaan, woont. “Ach, ik zou verwachten dat het erger kon.”

Vanaf het balkon van haar flat ‘De Muiderkring’ vertelt mevrouw Verleg dat ze eigenlijk geen last ervaart van het verkeer aan de Plesmanlaan. “Er is een fietspad, er staan wat bomen. Ik woon hier al vijfentwintig jaar en ben nu negentig, het zal wel meevallen allemaal.”

Milieudefensie doet er minder luchtig over. Op hun website is te lezen dat vermoedelijk per jaar 18.000 mensen ongeveer tien jaar eerder doodgaan door de aanwezige concentraties fijnstof in Nederland. Kinderen in straten met vervuilde lucht hebben vaker last van luchtwegen en allergieën en ontwikkelen sneller zwakke longen. In tegenstelling tot Milieudefensie zien de bewoners niet veel problemen.

In een van de rijtjeshuizen op de Willem de Zwijgerlaan vertelt een vrouw van middelbare leeftijd, haar naam wil ze niet in de krant, over haar ongenoegen. “Het holt hier achteruit. De troep op straat, de hondepoep. Ik las inderdaad in de krant dat Leiden de op twee na schoonste gemeente van Nederland is. Dat moest ik inderdaad in de krant lezen want ik zag het niet.” Op de mededeling dat het niet gaat om zwerfvuil maar om de luchtkwaliteit reageert ze losjes: “Van vieze lucht merk ik niet zoveel. Zwart stof? Om de veertien dagen doe ik mijn glas- en houtwerk. Misschien dat ik het daarom niet merk.”

Een van de bewoners van de Morsweg, hij wil zijn naam niet kwijt, beaamt het fijnstofprobleem wel. Door de dakpannen heen en tussen de kieren van de raamkozijnen wurmt zwart stof zich en zet zich af op zijn zolder en de vensterbanken. In verband met de overlast van het verkeer houdt hij aan de straatkant alles dicht en voor de ramen hangen dikke gordijnen tegen het geluid. Echt ongelukkig is hij niet: “De achterkant van mijn huis is als een hutje op de hei.” Aan het water ervaart hij rust en het stof kan er niet komen.

Ieder jaar moeten grote gemeenten zoals Leiden rapporteren hoe de luchtkwaliteit is langs de wegen. Bij overschrijdingen zijn ze verplicht een plan te maken met maatregelen waardoor de lucht schoner wordt. Milieudefensie vindt dat gemeenten een beetje slap reageren op deze verplichting: “Genomen maatregelen zorgen vaak niet daadwerkelijk voor schonere lucht.”

Fons Delamarre, voorlichter van de gemeente, vindt het terecht dat er aandacht besteed wordt aan het luchtprobleem. Het ligt in de planning dat er het eind van 2005 concrete voorstellen opgesteld zijn om het probleem in de Leidse regio aan te pakken. “Het is lang en breed bekend dat de luchtkwaliteit op sommige plekken in de stad niet acceptabel is. Op dit moment worden mogelijke maatregelen onderzocht die we kunnen doorvoeren als we kijken naar de bestemmingsplannen. Feitelijke voornemens kan ik nog niet vertellen. Wat we als gemeente kunnen is ook erg afhankelijk van wat provincie en de rijksoverheid doen.”

Aan de straatkant van de Hoge Rijndijk staan op éénhoog twee stoeltjes op een balkonnetje. De bewoner antwoordt vrij laconiek op de mededeling dat ze op een van de smerigste straten van Nederland schijnt te wonen: “We gaan hier toch weg. Het is hier veel te duur. En als het hier zo vies is, betalen we helemaal teveel.”

Geplaatst in Leids Nieuwsblad 27 september 2005

Ogenschijnlijk zonder moeite schenkt kampioen Michel Buis de perfect opgeschuimde melk in zijn ideale espresso. Als het kopje bijna vol is maakt hij met subtiele bewegingen van het melkstraaltje een tekening in het schuim. Hartjes, een tulp en een appeltje zijn bovenop de cappuccino te zien. Maar dat gaat niet bij iedereen goed. “Dit lijkt meer op een doorgesneden ui,” grinnikt een van de deelnemers.” Het tegenvallende resultaat ligt volgens de workshopleider in de manier waarop hij de melk heeft behandeld. “Je hebt te heftig geschuimd,” verklaart hij.

Volgens Chrit Sparla van Friesche Vlag, de organisator van het evenement, moet de melk met precisie behandeld worden. “Het beste gebruik je volle melk. Die heeft vet en eiwit in de goede verhouding. Omdat melk uitzet totdat het veertig graden is, moet je de melk langzaam opwarmen, vanaf koelkasttemperatuur. Dan krijg je een goede schenkbare crème.”

Café Midi is een van de weinige plekken in Leiden waar Latte Art wordt geserveerd. Brahim Lazaar en Karin van Iterson stellen hun café voor de workshop beschikbaar omdat ze graag de kwaliteit van de Leidse koffie willen verbeteren. De workshop zal op nog enkele andere locaties worden gegeven. Op maandag 7 november vindt het Nederlands Kampioenschap Latte Art 2005 plaats. Waar is nog niet bekend.

Wie zichzelf de kneepjes eigen wil maken kan op www.latteart.nl terecht voor handige tips en trucks.

Geplaatst in het Leids Nieuwsblad 14 september 2005

Niet van zijn stuk gebracht door de grote belangstelling gaat Van Grouw gestaag aan de slag. Soms geeft hij toelichting bij zijn handelingen of achtergrondinformatie over de vogel. Echte complicaties verwacht hij niet, alleen voorziet hij dat het prepareren van de vleugels meer aandacht zal vergen dan bij andere vogels. Van de dodelijke smak die de gier maakte tegen de trein hield ze verbrijzelde bovenarmen over. Van Grouw weerspreekt het verhaal dat Carmen in de rui was en daardoor niet vlot genoeg weg kon vliegen voor het naderende gevaar. “Kleine vogels verliezen hun veren in een korte tijd, in een paar weken, als ze in de rui zijn. Een zware vogel als deze wisselt zijn verendek heel langzaam over een periode van zo’n drie jaar. Juist om zijn vliegvermogen niet te verliezen.”

De buik ligt open en de kop is aan de beurt. Aan een klein hijskraantje hangt de kop vanwaar het vel naar beneden afgestroopt wordt. “Papa, waarom doen ze dat?” vraagt een klein meisje ernstig bezorgd vanaf haar vaders arm, “doet dat geen zeer?” “Die vogel voelt dat niet meer, hij is al dood”, probeert de vader haar gerust te stellen. Het lukt niet echt.

In de loop van de middag is de opdringerige pers verdwenen. Argeloze bezoekers werpen een nieuwsgierige blik om de hoek en komen schoorvoetend binnen. Fanatieke vogelspotters die het niet lukte Carmen in levende lijve te spotten, zijn de hele dag van de partij om geen moment te missen. Het publiek heeft Van Grouw voor zichzelf en voelt zich vrij allerlei vragen te stellen.
“Hoe lang is z’n tong?”. Van Grouw laat de omstanders zien wat zich in de snavel bevindt. “Heeft ie een adamsappel?” “Dat is een goeie vraag, dat weet ik eigenlijk niet.” “Waar komt ie nou terecht? ” “In onze collectietoren, ergens bij de gieren tussen de vale gier en de uhh, dat weet ik niet precies.” “Bent u een dokter?” “Nee, ik ben geen dokter.” De preparateur geeft als hij kan uitgebreid antwoord en werkt onverstoorbaar door. Het is jammer dat de akoestiek zo slecht is en niet alle gesprekken goed te volgen zijn.

Het hele preparatieproces duurt langer dan deze zondag. Alleen aan het losmaken van het vel van lijf, kop, vleugels en poten komt Van Grouw vandaag toe. Het fijnere schoonmaakwerk doet hij later. De huid gaat vervolgens een sopje in en moet dan drogen. Daarna gaat deze in een bad met alcohol 70%. De huid die dan niet meer kan bederven wordt opgevuld met natuurlijk materiaal. In gestrekte vorm (als zogenaamde ‘balg’) slaat Naturalis het op bij het enige andere exemplaar dat op deze wetenschappelijke verantwoorde manier voor de toekomst wordt bewaard. Er bevinden zich nog drie andere monniksgieren in de collectie, maar die zijn op een andere, meer traditionele manier opgezet. Carmen krijgt geen plek in de tentoonstelling.

Carmen is de derde monniksgier die sinds 1800 in Nederland gespot is. Vanaf mei 2003 zijn haar omzwervingen van Spanje via Frankrijk naar de Nederlandse Oostvaardersplassen geobserveerd. In dit natuurgebied in de Flevopolder laat natuurbeheer dood groot wild liggen. De natuur mag daar zijn gang gaan. De kadavers zijn voor de gier prima voedsel. Carmen leek het er goed naar haar zin te hebben. Helaas betekende de botsing met de trein het einde van haar Europese trektocht.Geplaatst in Leids Nieuwsblad 21 augustus 2005

In de hermetisch gesloten toren van Naturalis aan de Darwinweg liggen meer dan tien miljoen objecten opgeslagen waarvan acht en een half miljoen dieren. Deze enorme collectie is tot stand gekomen door tweehonderd jaar lang intensief verzamelen. Het museum breidt haar collectie steeds verder uit. Nederlanders die een dood dier vinden dat in gave staat is kunnen dit afleveren voor de wetenschappelijke collectie. Musjes, egels en koekoeken, ze worden allemaal bekeken of en hoe ze in de collectie kunnen worden opgenomen. Hein van Grouw werkt als preparateur en beheert de afdeling vogels. Hij geeft het Leids Nieuwsblad een kijkje bij de snijtafel.

In de droogkast ligt een rijtje vogels. Twee alken, een koekoek en een pestvogel liggen op hun ruggetje, met de pootjes gestrekt, gevuld met kapok. ‘Balgen’ heten de huidjes die op deze manier geconserveerd zijn. Ze zijn door de vogelafdeling geprepareerd om opgenomen te worden in de collectie. Hein van Grouw weet alles van vogels. En vertelt er graag over: “Alles wat vliegt wordt ons aangeboden. Niet alleen zeldzame, maar ook juist doorsnee dieren zijn meer dan welkom! Ook merels, op dit moment de meest voorkomende vogel van Nederland. Voor de collectie zien we ze graag.”

Naturalis streeft ernaar de collectie jaarlijks met een paar exemplaren van iedere soort aan te vullen. Met een overzicht van de vogels over een periode van tweehonderd jaar doet Naturalis wetenschappelijk onderzoek. Van Grouw geeft een voorbeeld: “Onze vogelcollectie bestaat uit balgen en eieren. Roofvogels deden het in de zestiger jaren heel erg slecht. Als gevolg van vergiftiging door landbouwgif DDT, dit was bekend. Maar op welke manier dit gif werkte werd pas duidelijk na onderzoek. Zo bleek dat de DDT niet rechtstreeks de vogels vergiftigde maar indirect zorgde voor mankementen aan het ei. DDT zorgde voor te dunne schalen. De eieren beschadigden snel, gingen kapot onder het gewicht bij het broeden. Dit effect konden we opmaken uit de vergelijking van eieren over een hele lange periode.”

Met een lift gaan we naar het gedeelte van de toren waar de vogels bewaard worden. Een typisch geurtje dringt zich aan ons op. “Dat is kamfer, naftaline, de werkzame stof in mottenballen,” verduidelijkt Van Grouw, “dat werd vroeger in de conservering in grote hoeveelheden gebruikt. Die geur is zo sterk dat het nog steeds in de hele toren hangt. We zijn als de dood voor motten en andere beestjes die de collectie kunnen opeten. Tegenwoordig gebruiken we contactgif. Het zit op drempels van ruimtes en randen van lades. Ongedierte gaat dood als ze hiermee contact komen. Voor mensen is dit ongevaarlijk.”

In de vogelmagazijnen staan opgezette vogels op brede stellingplanken. In grote ladenkasten liggen de balgen, gesorteerd op soort en jaartal. Van Grouw trekt een van de lades open. Een paar rijen met gelabelde ringmusjes liggen met de pootjes gestrekt in slagorde in de la. “Aan deze balgen kun je alles meten wat je er wetenschappelijk aan zou willen. Mijn speciale belangstelling gaat uit naar kleurmutanten. Dat zijn spontane erfelijke kleurafwijkingen, zoals bijvoorbeeld het geval is bij een albino. In de natuur kan dit effect spontaan voorkomen.” Bij de eksters staat een bijna wit exemplaar met een paar donkergrijze vlekken. Ook tussen de kraaien valt één exemplaar wel erg op. Een effen grijze kraai kijkt tussen zijn gitzwarte soortgenoten vanaf dezelfde plank de eeuwigheid in. Van Grouw wijst nog een kleurmutant aan: “Deze bonte raaf leefde op de Faeröer eilanden, daar kwam deze kleurvariant vaker voor. Op deze eilanden is deze vogel niet meer te vinden. Omdat deze vogels zo bijzonder waren werden ze vroeger zo vaak bejaagd dat deze mutant daar niet meer voorkomt.”

Naturalis heeft twee sectoren. Aan de ene kant de collectie en het wetenschappelijke onderzoek. Aan de andere kant de educatie, de publiekspresentaties en de projecten. Van Grouw: “Bij de start was Naturalis in zijn tentoonstellingsopzet echt vernieuwend, helemaal vergeleken bij de traditionele natuurhistorische instituten in het buitenland. Daar zijn ze vaak gevestigd in oude, monumentale gebouwen. Je ziet er veel vitrines met diorama’s: opstellingen waarin de opgezette dieren in een nagebootste natuurlijke omgeving worden getoond. Dat doen we hier niet. Bij de vlindertentoonstelling hebben we onze vlinders laten zien zoals ze in het magazijn zijn opgeslagen. Daar kregen we erg enthousiaste reacties op.”

Naturalis startte een proefproject getiteld ‘Expert in de klas’. Een klas kan middels internet live contact hebben met een medewerker van Naturalis. Op zijn werkplek liet Van Grouw zien hoe het villen en prepareren van een alk (een zeevogel) gaat. “Ik vertel wat ik doe en leerlingen kunnen erop reageren. Zo kunnen we laten zien waar we mee bezig zijn en hoe we dat doen. In het echt kunnen we achter de schermen geen groepen van dertig leerlingen ontvangen. De tentoonstellingen en de educatieve projecten zijn ook een manier om te rechtvaardigen wat we doen. Zo zien mensen wat er belangrijk aan is.” Het villen van een vogel is niet zo heel moeilijk: “Je pelt het velletje eraf. Wat je er uit haalt lijkt een beetje op de diepvrieskip die je in de supermarkt haalt. De huid wordt in een sopje gewassen en daarna gecentrifugeerd. Daarna wordt het huidje gevuld met natuurlijk materiaal en dichtgenaaid.”

De interesse om dieren op te zetten was al vroeg aanwezig bij Van Grouw. “Op m’n twaalfde wilde ik graag een vogel opzetten. Mijn opa gaf me toen een spreeuw die zich tegen het woonkamerraam te pletter had gevlogen. Met een aardappelmesje heb ik toen die spreeuw gevild. Mijn oma stelde voor om met oude panty’s het beest op te stoppen. Mijn ouders hebben me nooit tegengehouden om het te doen. Op een gegeven moment werd er een aparte vriezer voor mijn hobby aangeschaft. Zo nu en dan een koolmeesje tussen de kipfilets vonden ze niet zo erg maar later werd het minder grappig.”

Geplaatst in het Leids Nieuwsblad op 12 augustus 2005

Afzwaaiende ballen komen met de hoge hekken nu nauwelijks meer tegen de flat aan. De buurt is tevreden. Zorgden de hangende jongeren dik een jaar geleden vooral voor kapotte ramen en ruzies, nu zorgt de voetballende jeugd voor levendigheid op het plein. De overlast is met meer dan negentig procent gedaald. Wijkmeester Smit nam het initiatief voor de plaatsing van de kooi en de organisatie van het toernooi. Hij stapte op ondernemers in de buurt af met het verzoek bij te dragen aan de kosten van de hekken, zo’n twaalfduizend euro. Ook beide moskeeën, de Turkse en de Marokkaanse, droegen bij. Voor het resterende bedrag klopte hij aan bij fondsen.

Murat Bayrak speelt voor het juniorenteam blauw-wit mee in de finale. Gespannen zit hij bovenop het hek te wachten op zijn beurt. “Ik ben de wissel, ik moet zo weer”. Een doelpunt scoorde hij al. Of hij goed kan voetballen? Sommigen vinden van wel, anderen van niet. Hij woont een eindje verderop in de buurt en is vaak te vinden op het plein om een balletje te trappen. Voor een club voetbalt hij niet, dat doet hij voornamelijk hier.

Een van de scheidsrechters is Erik Olijerhoek, medewerker van Woningstichting Ons Doel. “Alle credits voor Ruud Smit hoor, het is echt heel bijzonder wat hij hier allemaal van de grond trekt.” Olijerhoek heeft duidelijk plezier in het voetbal dat hij ziet. “Sommige jongens zijn echt heel goed, zijn heel behendig in een kleine ruimte en kunnen heel goed de bal aan de voet houden. Het zaalvoetbal is toch weer heel anders dan voetbal op het veld. Minder fysiek en ook minder samenspel.”

Het publiek leeft mee en kliert er zo nu en dan vrolijk op los. Over het hek grijpt een supporter een speler bij z’n shirt. Er wordt hartelijk om gelachen. Bij de laatste wedstrijd loopt de spanning even hoog op. Na een overtreding springen twee omstanders op het veld en verstoren de wedstijd. “Jullie maken ruzie om poep!” roept een meisje zichtbaar geïrriteerd om de onnodige agressie. De wedstrijd wordt iets voor tijd beëindigd. De buurtbewoners zijn duidelijk niet blij met dit onsportieve einde. “Die jongens komen helemaal niet uit deze buurt, waar bemoeien ze zich mee,” zegt een van de vaders. Een moeder heeft geen goed woord over voor het gedrag: “Er zijn kleine kinderen bij, wat voor een voorbeeld geef je die dan?” Maar de rust keert snel weer terug. Bij de senioren won het team van sportschool Sahinbas. En bij de junioren gaat blauw-wit met de beker naar huis. Maar niet voordat Murat en een teamgenoot van blauw-wit nog even doorvoetballen, om en om met de beker in de hand.

Geplaatst in Leids Nieuwsblad 28 juni 2005

Ontwerp een nieuwe kas met drie klimaatzones voor de Hortus’, luidde de opdracht aan eerstejaars bouwkunde studenten van de TU Delft. De beste antwoorden op deze gecompliceerde opdracht staan tentoongesteld bij het RAP Architectuurcentrum. Ook te zien zijn ontwerpen van vierdejaars studenten voor een van de lastigste stukjes stad in Leiden.

Architect en coördinator Huib Plomp vertelt waarom de opdracht zo geschikt is voor beginnende bouwkundigen. “De huidige kas waar de ‘Victoria Amazonica’, een van de ‘kroonjuwelen’ van de Leidse Hortus, zich bevindt, is al meer dan honderd jaar oud. Het is dan wel een monument maar niet mooi. Een functionele kas staat al lang op de wensenlijst. De looproute in de nieuwe kas loopt door drie klimaten. Een subtropisch regenwoud, een bezoekerscentrum met bibliotheek en een woestijn of mediterraan klimaat. Om met deze voorwaarden een goed gebouw te maken moet je materialen met zorg uitkiezen, niet ieder materiaal is geschikt om een kas mee te maken. En een bibliotheek gedijt niet in een vochtige tropische omgeving.”

De studenten beten zich in de opdracht vast en kwamen met verschillende oplossingen. Het ontwerp van Pieter Eisma lijkt op een boomblad. De ribben van het glazen gebouw zijn organisch, maar strak in gelid. Eisma zelf vindt het meer weghebben van een tor. Ook Sanne de Groot liet zich door een insect inspireren bij zijn vormkeuze. Lilith van Assem “moest zich eerst van de tomaten en komkommers afwenden” voor ze zich onbevangen op de opdracht kon storten. Haar vormgeving is doeltreffend. De massieve vorm van haar kas is mooi in contrast met de transparante materialen.

Huib Plomp coördineert niet alleen lessen voor eerstejaars maar doet ook studie naar de windpatronen die zich vormen rond grote gebouwen in een stad. “Je moet daarbij niet alleen denken aan windhinder die mensen ondervinden op straatniveau, maar ook aan het voordeel dat uit die turbulentie valt te halen. Denk bijvoorbeeld aan duurzame energie en aan ventilatie in gebouwen.”

“Windenergie krijgt veel kritiek. Veel mensen vinden de moderne windmolens landschapsvervuiling. En of je het daarmee nou eens bent of niet, als energiebron is wind onbetrouwbaar, vastgestelde hoeveelheden energie krijg je niet.” Toch levert de turbulentie wel degelijk wat op. Een van de tentoongestelde gebouwmodellen is heeft in het hart drie grote turbines boven elkaar. “De vorm van dit gebouw stuurt de wind naar de turbines. Dit hele pand wordt zo voorzien van stroom en er is genoeg om ook de buren van energie te voorzien.”

Onder begeleiding van Huib Plomp onderzochten de vierdejaars bouwkundestudenten de windpatronen bij de U-bocht bij het Leidse Centraal Station. De onorthodoxe vormen waarmee de studenten op de proppen kwamen werden getest in een grote windtunnel. Zowel de gebouwontwerpen als de foto’s van de testen zijn tentoongesteld.

De expositie duurt tot en met 19 maart. De tentoonstellingsruimte van het RAP Architectuurcentrum is te vinden op de Nieuwstraat 33. Openingstijden: woensdag, donderdag, vrijdag van 13.00 tot 17.00 uur en zaterdag van 11.00 tot 17.00 uur.

Geplaatst in Leids Nieuwsblad 5 februari 2005

Gerrit-Jan de Bruyn, gepensioneerd ecoloog/bioloog van de Universiteit in Leiden, is een van de drijvende krachten achter dit educatieve initiatief en vertelt waarom deze lessen moeten overleven. “Als je mensen milieubewust wilt laten leven moet een positieve ervaring met de natuur in hun kindertijd daar de basis voor leggen. De kinderen van nu zijn de stemmers in de nabije toekomst. Als ze niet op een prettige manier met de natuur in aanraking komen zien ze die als vies en eng, als een verzameling onkruid en ongedierte.”

Een vogel interrumpeert. De Bruyn spitst zijn oren, pakt een papiertje uit zijn zak, luistert nog eens en krabbelt ‘boomvalk’ onderaan een rijtje vogelnamen en vervolgt: “Sommige kinderen komen niet meer in aanraking met natuur. Ze kunnen niet eens een brandnetel van een dovenetel onderscheiden. Hoe kunnen we van die mensen, eens opgegroeid, verwachten dat ze respect hebben voor de diversiteit en het onvervangbare? Het is een overheidstaak om kinderen te leren over hun leefomgeving. Dat is elementaire basiskennis.”

Victor de Vos (6) en zijn vader Dick zijn vrienden van ‘Het Bewaarde Land’ en lopen met De Bruyn mee in het duin. “Slangekruid!”, roep Victor. “Inderdaad”, bevestigt De Bruyn, “als je kijkt naar het bloemetje lijkt het wel alsof ze haar gespleten tong uitsteekt”. “O, kijk eens, allemaal rupsen”, ziet Victor. “De rups van de kuifvlinder”, verduidelijkt De Bruyn.

Twaalfduizend euro per jaar was de subsidie die de organisatie een aantal jaren van de gemeente ontving. Bestuurslid Dick de Vos schetst de nijpende situatie die is ontstaan door het wegvallen van de financiële steun: “Tienduizend euro zijn we op jaarbasis kwijt aan onze coördinator, hem kunnen we echt niet missen. De andere tweeduizend besteedden we aan vrijwilligersvergoedingen. De vrijwilligers hebben op de laatste vergadering aangekondigd hun vergoedingen terug te storten als donatie. Heel erg aardig, maar dat zou niet moeten natuurlijk.”

De Bruyn: “We verwachten best veel van de vrijwilligers. Vijf weken zijn de kinderen met ‘Het Bewaarde Land’ bezig aan deze praktische vorm van projectonderwijs. Met een bezoek van twee vrijwilligers aan de school wordt het natuuronderricht ingeleid. Drie dagen brengen de kinderen vervolgens door in de Wassenaarse duinen. Vier vrijwilligers zijn dan de hele dag met de kinderen op pad. Die dagen heb je minimaal nodig om onze doelstelling te bereiken: Dat kinderen zich thuis voelen in de natuur, in hun element komen. Het is geen saaie biologieles. Er wordt gezongen, in bomen geklommen, het bos wordt verkend. De kinderen leren bomen, planten, paddestoelen en bessen kennen. We hebben er voor gekozen om de onderwerpen in spelvorm aan te bieden, in een sprookjesachtige samenhang. Dat boeit ze en houdt hun aandacht vast.”

De Vos: “We willen onze activiteiten uitbouwen, het programma aanpassen aan andere doelgroepen. Oudere kinderen bijvoorbeeld. Of teambuilding voor groepjes werknemers. Verjaardagspartijtjes waarin we een ochtend of middag met een groepje kinderen de natuur in trekken zijn al in trek. Op die manier proberen we financieel meer armslag te krijgen. We zijn overigens ook genomineerd voor de ‘Rabobank wensenwedstrijd’. Op nummer zeventien staan we. Er staat wat eufemistisch “cadeautjes voor vrijwilligers”, alsof we een luxeprobleem hebben.”

De Bruyn luistert opnieuw ingespannen naar de roep van een vogel. Afwachtend kijken Dick en Victor hem aan. “Het klinkt als een draaihals, een spechtachtige, maar als ik dat opschrijf verklaren ze me voor gek. Dat die hier zit is wel heel onwaarschijnlijk. Die heb ik hier in jaren niet meer gehoord.”

Geplaatst in het Leids Nieuwsblad op 22 juni 2004

Reinier en Clarinca, het Wassenaars-Leidse stel uit het tv-programma ‘Peking Express’, zijn niet bepaald het meest geliefde koppel in het NET5 reality programma. In deze race moeten acht koppels in zeven weken tijd liftend van Moskou naar Peking zien te komen met een budget van slechts honderd roebel (bijna twee euro) per dag. De reis werd afgelopen zomer opgenomen en wordt nu uitgezonden. Hoe ervaart het stel zelf het televisieverslag van hun avontuur?

Reinier: “Als wij ’s zondagsavonds de televisie aanzetten is het heel spannend. Wij weten zelf niet wat de programmamakers eruit pikken om te laten zien.”

Het stel krijgt veel reacties uit zijn directe omgeving. Reinier commandeert Clarinca voortdurend en zij pikt dat. Daar reageren vooral vrouwen verontwaardigd op.
Clarinca: “Mensen die ons kennen vinden dat juist heel lachwekkend. Ik vind het leuk om die interactie tussen ons te zien. Bij het terugkijken zie ik het ook en dan denk ik: ‘Wat ben jij een baasje zeg!’ Meestal stuurde Reinier mij om bij een huis te vragen om te overnachten, ik spreek natuurlijk een beetje Russisch. Ging hij achter me staan om aanwijzingen te geven: ‘Je moet zus, je moet zo’, dat irriteerde me wel. Zo ken ik ‘m normaal niet. Reinier gaat zo op in het spel, ik kan dat wel plaatsen. Ik word als een soort slaaf afgebeeld. Dat vind ik niet leuk.”
Reinier: “Niet iedereen begrijpt dat hoor. Er is van ieder koppel elke dag minstens acht uur materiaal opgenomen. Daar halen ze natuurlijk de meest spraakmakende momenten uit. ”
Clarinca: “Het wordt zo getoond alsof Reinier niet eens vraagt of hij mee mag rijden. Reinier stapt gewoon in. Zo brutaal is hij niet! Het ligt iets genuanceerder.”

In de vijfde uitzending van afgelopen zondag bleek dat de andere koppels een complot tegen hen hadden gesmeed. De overige deelnemers spanden met elkaar samen om ervoor te zorgen dat Reinier en Clarinca als laatsten de eindstreep zouden halen.
Clarinca: “We hadden geen idee!”
Reinier: “Ik was echt verbaasd over het complot. Ik geloofde het eerst ook niet.”
Clarinca: “Vanaf de derde uitzending worden we als een soort liftenpikkers neergezet. In ‘the heat of the moment’ hebben we dat een keer gedaan. We zijn daar later op aangesproken en ik dacht: ‘Daar hebben ze eigenlijk wel gelijk in, dat doen we de volgende keer anders.’ We hebben daarvoor onze excuses aangeboden.”
Reinier: “Op het internetforum van het programma worden we behoorlijk afgeslacht.”
Clarinca: “Al vanaf de eerste aflevering. Er was toen nog helemaal niets gebeurd. Alleen omdat Reinier uit Wassenaar komt en met een aardappel in z’n keel praat hebben mensen onwijze vooroordelen. Ze noemen hem ‘arrogant’ en ‘bekakt’.”
Reinier: ”Ik heb een dikke huid. ’t Is allemaal niet zo erg. Ze hebben ons vrij realistisch neergezet.”
Clarinca: “Realistisch maar wel eenzijdig. In het dagelijkse leven zijn we wel wat anders.”

Het budget van honderd roebel was erg krap. Om toch voldoende binnen te krijgen teerden de twee voornamelijk op een dieet van brood en aardappels.
Reinier: “Het was geen vetpot! Je moet meer denken aan een Cup-a-Soup-achtig verhaal. De plaatselijke bevolking gaf ons af en toe te eten.
Clarinca: “Soms tomaten, iets vaker van die kleine komkommers.”
Reinier: “Hele grote dennenappels waar je de hele dag zaadjes uit kon peuteren.”
Clarinca:”Zelfgeplukte bosbessen, onbespoten! We kregen een keer een pot zelfgemaakte jam mee.”
Reinier: “Iets wat voor verse vis doorging…”
Clarinca: “Soms at je uit beleefdheid. Een keer gaf een mevrouw me ingewanden van een vis, geweckt, maar volgens mij in ontbinding. Het was glibberig. Ik heb met veel moeite een hapje gegeten.”
Reinier: “Bij een boer vroegen we om een glaasje water.”
Clarinca: “Het was een lauwwarm bruin drabje, het smaakte niet eens naar water.”
Reinier: “Er dreven allemaal elementen in het glas waarvan ik dacht: ‘dit klopt niet’.”
Clarinca: “Hadden ze verder niks, verkochten ze wel Snickers. Die aten wij dan als ontbijt.”
Reinier: “Flessen honing die ze verkochten aan de weg, superkwaliteit rechtstreeks uit het bos! Die zette ik zo aan mijn mond.”
Clarinca: “Ik zie anderen op TV met een uitgebreide dis, dat hebben wij niet gehad. We hadden het heel eenvoudig.”
Reinier: “Ik ben als een dik mannetje begonnen maar gaandeweg zie je me steeds magerder worden.”
Clarinca: “Zo’n acht tot tien kilo is er wel af.”
Reinier: “Het is niet alleen het eten maar ook de spanning en de beweging.”

Het stel hield het, volgens eigen zeggen, vol op pure adrenaline. Ze delen de ervaringen met elkaar, zijn op elkaar ingespeeld. Reinier had het niet gered met iemand anders. Clarinca heeft hetzelfde gevoel.
Clarinca: ”In de aflevering van afgelopen zondag voelde ik me een sukkel, dat ik als laatste aankwam, zonder Reinier.
Reinier: “Zonder Clarinca voelde ik me echt uit balans. Wij zijn heel open. Heel direct. Wij willen de wedstrijd spelen.”
Clarinca: “Wij willen zo ver mogelijk komen, we willen alles eruit halen. Wij tonen het meest dat we competitief zijn. Hans en Rani zijn ook heel fanatiek, die gaan nóg verder dan wij, echt tot het uiterste.”
Reinier: “Het scheelt soms maar een minuut! Sommige koppels komen tegelijkertijd aan, over honderden kilometers! Daar word je toch helemaal bloednerveus van? De adrenaline giert door je lijf. Want als je de laatste bent is het spullen pakken en terug naar huis.”
Clarinca: “Je hoort steeds: ‘De mensen genieten niet van de reis.’ Maar je ziet natuurlijk niet alle uren die we in de auto doorbrengen, kijkend naar het prachtige landschap.“
Reinier: “Links en rechts velden vol wiet, onwaarschijnlijk. Dorpen waar niemand ooit komt. Een gigantische ervaring.”
Clarinca: “Absoluut de moeite waard!”
Reinier: “Tot nu toe was het allemaal nog niet eens zo grappig. Jullie gaan nog heel hard lachen hoor!”

Geplaatst in het Leids Dagblad op 14 april 2004