Begin 2007 werd ik attent gemaakt op een stuk van historicus en Afrika-deskundige Ineke van Kessel in het Historisch Nieuwsblad.
Driehonderd jaar Nederlands-Ghanese handelsbetrekkingen – De macht van de Hollanders strekte niet verder dan het bereik van hun kanonskogels. In dit stuk beschrijft Van Kessel onder meer hoe het hoofd van de Afrikaanse koning Baidu Bonsu in het Anatomisch Museum Leiden terechtkwam.

Ook het Tropenmuseum zit in haar maag met menselijke resten in het depot.
Physical Anthropology Reconsidered – Human Remains at the Tropenmuseum, Koninklijk instituut voor de Tropen, 3 maart 2007.

Daarom maakte ik voor Koninginnedag 2007 met Pieter van der Wielen en Jasmijn Snoijink voor Hoe?Zo! Radio een programma over het hoofd van Baidu Bonsu. Het Anatomisch museum werd uitgenodigd commentaar te geven maar wilde dat niet. (Zie post 1 mei 2007, ‘Sterk water‘)

Beluister het programma (mp3): ‘Koningshoofd op sterk water‘

Op 28 oktober forceerde Arthur Japin het onderwerp de media in door bij Pauw en Witteman te pleiten voor teruggave van het hoofd. Enkele dagen daarvoor, tijdens het staatsbanket dat koningin Beatrix voor de Ghanese president John Kufuor organiseerde, informeerde Japin beide staatshoofden over dit merkwaardige museumobject. Bekijk het fragment

Een reactie van Bonsu-deskundge Ineke van Kessel op deze gang van zaken is te horen in de uitzending van Hoe?Zo! Radio op 29 oktober 2008. “Erg opgeklopt. Als dit niet was opgerakeld had niemand het hoofd gemist. Ben zelf in de regio geweest waar Bonsoe de scepter zwaaide. Toen ik daar de inwoners vroeg wat ze er van vonden dat het hoofd zich in Leiden bevindt, keken ze me blanco aan: Hoofd? Welk hoofd? Bonsu kennen ze nauwelijks. Als het hoofd zich niet in Leiden had bevonden, was Bonsu misschien allang vergeten.” Beluister dit interview met Van Kessel.

Naar aanleiding van de politieke correctheid van de reacties en het gebrek aan kennis van de achtergronden, schreven Alette Vonk en Gerda Bosman het stuk voor Forum in de Volkskrant ‘Pas op met Koningskop op sterk water‘.

Ook Jan Blokker heeft er een mening over: ‘De kerstboodschap van mevrouw Ploumen‘(23-12-2008)

Ook de hoofdredactie van de NRC Next schrijft erover in haar commentaar van 30-12-2008: ‘Koning Bonsu’s hoofd.’

Verdere nieuwsfeiten en achtergronden komen in dit dossier te staan. U kunt zich abonneren op de RSS feed via deze link: http://gaigien.nl/feed/rss/

The story of a beheaded Ghanaian king of the nineteenth century soaked in formaldehyde in a medical laboratory at the University of Leiden, naturally, set my teeth on edge (see “Ghana Wants Dutch to Return Chief’s Head” Ghanaweb.com 10/30/08). The story also filled me with deep anger, until I read further down that the decapitated king, by the name of Nana Badu Bonsu II, had been killed by a Dutch general, because Nana Badu Bonsu had committed the quite unpardonable crime of executing two Dutch emissaries, whose heads the Ghanaian king had hung in his palace as a trophy. Lees verder

In het depot van het Anatomisch Museum van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) dobbert sinds 1838 in een glazen pot een mensenhoofd.

Het is van Badu Bonsu II, de negentiende-eeuwse vorst van een Afrikaans land dat nu Ghana heet. De huidige Ghanese president wist van niks. Maar toen het hem werd ingefluisterd door een Nederlander die toevallig weet had van dat hoofd, droeg hij zijn ambassadeur op om teruggave te eisen. Want, zo klonk het vroom, het lichaam van Badu Bonsu komt zonder hoofd niet tot rust en zoiets levert diens stam een stigma op. Lees verder

Moet Leiden het hoofd van negentiende-eeuwse Ghanese koning Badu Bonsu II teruggeven aan Ghana? Het staat nu nog op sterk water in het Anatomisch Museum van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), en weliswaar weet niemand hoe het daar terecht is gekomen, maar zeker schijnt te zijn dat de koning in 1838 door z’n eigen volk is afgezet, en vervolgens uitgeleverd aan Nederlanders (altijd bereid om een klusje op te knappen) die er korte metten mee maakten: kop d’r af. Dan is Leiden niet ver meer. Lees verder

Schrijver Arthur Japin wil een oud koningshoofd naar huis brengen. Blijkbaar ontgaat hem een actuele kwestie rond een recent onthoofde koning in Ghana. De Ghanezen zijn not amused als het op losse koningshoofden aankomt.

Al honderdtachtig jaar staat een koningshoofd uit Ghana op sterk water in de krochten van het Anatomisch Museum in Leiden. Angstvallig weggeborgen, zonder dat het museum zocht naar een betere rustplaats. Nu is Japin er vandoor gegaan met dit lijk uit onze nationale museumkast. Tijdens het staatsbanket dat koningin Beatrix voor de Ghanese president John Kufuor organiseerde, informeerde Japin beide staatshoofden over dit merkwaardige museumobject. Ook haalde hij de pers erbij en pleitte vorige week dinsdag bij Pauw en Witteman voor teruggave van het hoofd aan Ghana.

Wie was die koning? In de woorden van Japin was hij “gewoon een mens met een ringbaardje” waar hij tegen mompelde: “je bent nog niet vergeten” en bij wie hij een “diepe behoefte” voelde om “hem thuis te brengen”. Maar hoe ziet dat ‘thuis’ er na honderdtachtig jaar eigenlijk uit?

Koning Baidu Bonsu II heerste destijds over Ahanta, een klein koninkrijkje in Goudkust, het huidige Ghana. Historica en Afrikadeskundige Ineke van Kessel publiceerde in 2001 een reconstructie van de gebeurtenissen die eindigden met het hoofd van Bonsu achter glas op transport naar Leiden.

Vanuit Fort Elmina dreven de Nederlanders handel met diverse volken in de omgeving. Baidu Bonsu II legde beslag op een lading kruit uit Amsterdam die aan het naburig koninkrijk Wassa werd geleverd. Hij vond het niet prettig dat zijn vijanden van wapens werden voorzien. Waarnemend gouverneur Tonneboeyer zond twee afgezanten. Zij kwamen bij een schietpartij om. Tonneboeyer liet het er niet bij zitten. Hij ging met een te klein leger op pad en liep in een hinderlaag waarbij 45 man sneuvelden, onder wie Tonneboeyer zelf.

Nederland stuurde een strafexpeditie die samen met Elminese troepen uitrukte. Toch kwam het niet tot vechten. Bonsu, die door zijn wreedheden weinig populair was bij zijn volk, werd door zijn eigen onderdanen uitgeleverd, vastgebonden aan een stok, “zoals men een varken naar de markt brengt”. Een krijgsraad veroordeelde hem ter dood en op 27 juli 1838 werd koning Bonsu opgehangen. De legerarts sneed het hoofd van de vorst af, “dat in het belang van de wetenschap op sterk water werd gezet, opdat ook anderen er kennis van kunnen nemen”.

Het afhakken van hoofden van overwonnen vijanden was en is niet ongebruikelijk in Afrika. Ook schedels van westerlingen belandden na afloop van de strijd bungelend aan een oorlogsdrum. Het hoofd van Bonsu eindigde niet aan een trommel maar in de collectie van een anatomisch museum.
Het staatsbanket met Arthur Japin heeft nu het moment bepaald waarop Bonsu’s hoofd onder de aandacht wordt gebracht. Had hij het daarbij gelaten dan had het in Ghana op een rustige manier zijn beloop kunnen krijgen. Maar Japin koos ervoor om het in de media te brengen. Dat had wel eleganter gekund, rekening houdend met de actualiteit in Ghana.

In het noorden van Ghana twisten twee clans van één volk, de Dagomba, al generaties lang over de troonopvolging. De clans zijn ook politiek verdeeld tussen de twee grootste politieke partijen van Ghana. Nadat landelijk het presidentschap van de ene partij op de andere overgegaan was, probeerde in 2002 één van de Dagomba clans met geweld de troon te claimen. Hierbij werd de koning van zijn hoofd beroofd, koning Yakubu Andani II. Militair ingrijpen en langdurig instellen van de avondklok bracht de gemoederen een beetje tot bedaren.

Het duurde vier jaar voordat de vredesonderhandelaars de clan van koning Andani zover kregen het lichaam van hun koning hoofdloos te begraven. De moordenaars zijn nooit opgepakt en er is nog steeds geen nieuwe koning. De vredesonderhandelingen zijn nog gaande en de spanningen lopen nog altijd hoog op in de regio. Over twee maanden staan opnieuw presidentsverkiezingen voor de deur. Zou de timing van Japin de onderhandelaars van pas komen?

Het hoofd van Andani wordt gezocht maar is nog steeds niet teruggevonden. Het hoofd van Bonsu is gevonden maar nooit ‘zoek’ geweest. Navraag door Van Kessel in de streek waar Bonsu ooit heerste, leverde nauwelijks herkenning op. De vraag is dus of je het hoofd thuis kunt brengen. Of er überhaupt wel een thuis is. Het is een relict van een gezamenlijke geschiedenis van Nederland en Ghana. Laat de mensen die daar een rol in spelen de ruimte, en laat Japin er een lekker dik boek over schrijven. In navolging van het boek van Frank Westerman over een soortgelijk onderwerp, ‘El negro en ik,’ bedachten wij al een passende titel voor Japins nieuwe boek: ‘Ik en de neger’.

Maar het staat er echt. Dat heb ik van een betrouwbare bron mogen horen. In het Historisch Nieuwsblad stond in 2001 een artikel van historica en Afrikadeskundige Ineke van Kessel. Aan het eind staat een kort kadertekstje over de verwerving van het hoofd voor de collectie. In het artikel is onder meer te lezen wat er op de preparaatpot staat: -Hoofd van Bonsoe, Koning van Hanta-.

Afgelopen maandag belde ik ze opnieuw. Graag zou ik iemand van het museum betrekken in de discussie die het Amsterdamse Tropenmuseum in maart ook al aanzwengelde: wat doe je met menselijke resten in museale collecties. De manier waarop nu omgegaan wordt met menselijke preparaten is heel anders dan toen het museum startte met het opbouwen van haar collectie. Hoe ga je om met verschuivende opvattingen?

Wat zou het museum doen als het achterachternichtje van koning Bonsu op de stoep zou staan en het hoofd van haar voorouder zou opeisen? “Het museum geeft nooit preparaten terug omdat alle schenkingen vrijwillig zijn gedaan,” zegt de voorlichter. “Maar dat was bij die koning bepaald niet het geval,” riposteer ik nog wat, tegelijk beseffend dat sputteren geen zin heeft:

De oude koning stierf op 27 juli 1838 door ophanging. Een legerarts sneed zijn hoofd af ‘dat in het belang van de wetenschap op sterk water werd gezet, opdat ook anderen er kennis van kunnen nemen’. Van Kessel schreef dat het Anatomisch Museum in Leiden tegenwoordig enigszins verlegen is met deze aanwinst: ‘Bezoek is niet welkom.’

In de HoeZo radiouitzending van Koninginnedag jl. vertelt Ineke van Kessel uitgebreid over de geschiedenis achter dit opmerkelijke museumstuk. In het gesprek met Pieter van der Wielen vertellen Van Kessel en Susan Legêne, hoofd museale zaken van het Tropenmuseum, nog meer verhalen over andere individuen wier botten en schedels in musea belandden. En over de vraag hoe je om moet gaan met -al dan niet anonieme- menselijke resten afkomstig uit verschillende culturen in museumcollecties.

-Koningshoofd op sterk water, HoeZo 30 april 2007
-Driehonderd jaar Nederlands-Ghanese handelsbetrekkingen – De macht van de Hollanders strekte niet verder dan het bereik van hun kanonskogels, Historisch Nieuwsblad oktober – 2001
-Physical Anthropology Reconsidered – Human Remains at the Tropenmuseum, Koninklijk instituut voor de Tropen, 3 maart 2007
-Website Anatomisch Museum Leiden